نه ، اين اشتباهى است كه بعضى كرده‌اند ، بلكه به خاطر اين است كه تصريح دارد به انشاى وعده ، نه چون آيه سوره فتح كه ضمنا بر آن دلالت دارد . * ( « وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ » ) * راغب در مفردات مىگويد : ماده « جيم - حاء - ميم » به معناى شدت فوران آتش است ، دوزخ را هم كه جحيم خوانده‌اند به اين مناسبت است « 1 » ، و اين آيه مشتمل است بر خود وعيد ( نه بر تهديد به آن ) ، در مقابل آيه قبلى كه خود وعده را ذكر مىكرد ، و مىفرمود : * ( « لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ » ) * . در آيه مورد بحث كفر را مقيد كرده به تكذيب آيات تا كفر بدون تكذيب را شامل نگردد ، زيرا كفارى كه منشا كفرشان انكار حق با علم به حق بودن آن نيست بلكه اگر كافر بخاطر اين است كه حق بگوششان نخورده و يا مستضعفى هستند كه تشخيص حق از باطل را ندارند ، اهل دوزخ نيستند بلكه كار آنان به دست خدا است ، اگر بخواهد آنان را مىآمرزد و اگر خواست عذابشان مىكند ، پس دو آيه مورد بحث يكى وعده جميل است به كسانى كه ايمان آورده اعمال صالح انجام مىدهند ، و ديگرى تهديد شديدى است به كسانى كه به خدا كفر ورزيده ، آيات خدا را تكذيب كنند ، و معلوم است كه بين اين دو مرحله مراحلى است متوسط ، كه خداى تعالى امر آن مراحل و عاقبت امر صاحب هر مرحله را ذكر نكرده . * ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّه عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا . . . » ) * اين مضمون قابل آن هست كه بر چندين واقعه منطبق گردد ، وقايعى كه بين كفار و مسلمانان واقع شد ، از قبيل داستان جنگ بدر و احد و احزاب و غيره و بنا بر اين نمىتوان گفت نظر خاصى به واقعه خاصى دارد ، بلكه منظورش مطلق توطئه هايى است كه مشركين عليه مسلمانان و براى كشتن آنان و محو كردن اثر اسلام و دين توحيد مىريختند . و اينكه بعضى از مفسرين آن را بر واقعه خاصى حمل نموده و گفته‌اند مراد از آن داستانى است كه در آن آمده : مشركين تصميم گرفتند رسول خدا ( ص ) را به قتل برسانند ، و يا بعضى از يهوديان تصميم گرفتند آن جناب را ترور كنند . « 2 » كه هر دو داستان به زودى مىآيد سخنى است كه از ظاهر لفظ آيه بعيد است و اين ناسازگارى بر كسى پوشيده نيست . * ( « وَاتَّقُوا اللَّه وَعَلَى اللَّه فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ » ) * در اين جمله مؤمنين را دعوت فرموده به اينكه تقوا پيشه نموده و بر خدا توكل كنند ، و در

--> ( 1 ) مفردات راغب ص 88 . ( 2 ) تفسير المنار ج 6 ص 276 .